[22]-Nhà Nguyễn độc lập (1802-1883)Nhân Vật Lịch SửThời kỳ lịch sửViệt Nam

Nguyễn Công Trứ

Năm sinh Mậu Tuất 1788 – Mậu Ngọ 1858
Tỉnh thành Hà Tĩnh
Thời kì – Nhà Nguyễn độc lập (1802-1883)

Danh sĩ, nhà doanh điền, đời Tự Đức, tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, biệt hiệu Hi Văn, sinh ngày 1-11 âm lịch. Quê làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh con Ngạn Hầu Nguyễn Công Tấn.

Năm Quí dậu 1813 ông đỗ sinh đồ (Tú tài) đến năm Kỉ mão 1819, đỗ giải nguyên. Sơ bổ Hành tẩu bộ Lễ, ở Quốc sử quán, rồi làm Tri huyện Đường Hào (Hải Dương), trải qua các chức vụ: Lang trung bộ Lại, Tư nghiệp Quốc tử giám (1824), Tham hiệp trấn Thanh Hóa (1825), Thị lang bộ Hình (1827), rồi thăng Hữu tham tri bộ Hình, sung chức Dinh điền sứ Nam Định, Ninh Bình. Có lúc làm Tổng đốc Hải An, Tả đô ngự sử Viện đô sát, Tuần phủ An Giang. Đến năm 70 tuổi (1848) ông ba lần xin hưu trí mới được về.

Ông từng cùng các tướng đi đánh dẹp các nhóm Lê Duy Lương, Phan Bá Vành, Nùng Văn Vân, từng làm Tham tán quân vụ trấn Tây thành (Nam Vang – Phnom Pênh).

Khi làm Dinh điền sứ, ông có công khẩn hoang, lập hai huyện Kim Sơn, Tiền Hải và hai tổng Hoành Thư, Ninh Nhất trong năm 1829.

Đời ông từng được thăng thưởng, mà cũng từng bị giáng chức nhiều lần. Như trong năm 1827, ông được ban thưởng một tòa bạch ngọc hình núi, một con ngựa mã não, và một chiếc kim khánh khắc bốn chữ Lao năng khử tướng. Năm 1829 bị cáo “mua tiếng ngay thẳng” (mại trực); năm 1841 bị tuyên án “trảm giam hậu” vì không thi hành chỉ dụ triều đình, nhưng chỉ giáng xuống làm Lang trung bộ Binh, lãnh chức quyền Tuần phủ An Giang, rồi bị cách tuột làm lính thú ở Quảng Ngãi.

Tính ông khảng khái, hào hùng lại phong nhã, nên trong đời có rất nhiều giai thoại thú vị. Thơ văn của ông được truyền tụng rất nhiều.

Năm 70 tuói ông có bài Tự thọ rất thâm trầm:

“Nhật đối nhi tào tự giải di,
Kim ngô bất tự cố ngô thì.
Tùy cơ khối lỗi cung nhân tiểu,
Trực kí niên hoa giới cổ hi.
Lão thực bất kham trang diện mục,
Anh hoa an dụng nhiễm tu tì?
Tự tàm tiên liệt hào vô trạng,
Quái sát. Hồng Sơn hữu thị phi!”

Bản dịch:

Ngày cùng lũ trẻ cợt đùa chơi,
Quả thực ta nay khác trước rồi!
Múa rối mấy hồi rằng giúp nước,
Sống lâu bảy chục cũng ơn trời!
Thật thà bao quản khoe mình đẹp
Tóc bạc xin đành kém vẻ tươi!
Những thẹn bất tài không báo bổ,
Non Hồng thôi mặc tiếng trên đời!

Lúc về già ông cũng tự tổng kết cuộc đời mình trong một đôi câu đối thật tuyệt diệu:

Cũng may thay công đăng hỏa có là bao, theo đòi nhờ phận lại nhờ duyên, quan trong năm bảy thứ, quan ngoài tám chín phen, nào cờ nào quạt, nào mão, nào đai, nào hèo hoa, gươm bạc, nào võng tía, dù xanh, mặt tài tình trong hội kiến cung, khắp trờì Nam bể Bắc cũng tung hoành, mùi thế trải qua ngần ấy đủ,
Thôi quyết hẳn, cuộc phong trần chi nữa tá, ngất ngưỡng chẳng tiên mà chẳng tục, hầu gái một vài cô, hầu trai năm bảy cậu, này cờ, này kiệu, này rượu, này thơ, này đàn ngọt hát hay, này chè chuyên chén mẫu tay thao luợc ngoài vòng cương tỏa, lấy gió mát trăng trong làm tri thức, tuổi trời ít nữa ấy là hơn.

Và gửi gắm tâm sự vào mấy vần thơ lục bát cao ngạo mà thâm thúy:

Ngồi buồn mà trách ông xanh,
Khi vui muốn khóc, buồn tênh lại cười.
Kiếp sau xin chớ làm người,
Làm cây thông đứng giữa trời mà reo.
Giữa trời vách đá cheo leo.
Ai mà chịu rét thời trèo với thông.

Năm Mậu ngọ 1858 ông mất ngày 14-11 âm lịch, thọ 80 tuổi.

Tác phẩm của ông có đến hàng trăm bài. Riêng thơ Nôm (52 bài); đặc sắc nhất là những bài hát nói (63 bài) có giá trị nội dung cao cùng một nghệ thuật ngôn từ độc đáo. Các bài phú, câu đối (4 bài); Tuồng Tửu hội và một số bài Sớ tấu về việc chính trị, xã hội, quân sự, doanh điền… dâng lên triều đình trong tình hình xã hội, chính trị nóng bỏng nhất.

Có thể nói Nguyễn Công Trứ là một con người đa dạng, một nghệ sĩ tài hoa, một nhà chính trị lão luyện, một trong các nhà cai trị xuất sắc nhất của triều Nguyễn.

Bài thơ Ké Sĩ của ông như một tuyên ngôn về khả năng, bản chất (tài thao lược, tư cách, hành động) và hành trình của một học trò nhà Nho từ buổi cắp sách đến trường cho đến ngày thoát vòng cương tỏa.

Bài liên quan

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button

Đã phát hiện chương trình chặn QUẢNG CÁO!

Xin hãy tắt chương trình chặn quảng cáo, bấm F5 (refresh) lại trang nếu trình duyệt không tự động..